Como deseñar un exercicio táctico que funcione: do obxectivo ao campo

Como pasar dun problema de xogo a un exercicio con espazo, regras, xogadores e progresión calibrados, co que di a investigación sobre metros por xogador, un exemplo con números e unha lista de comprobación.

Linkalde · 2026-10-31

Moitos exercicios de pizarra fallan antes de empezar: escóllense polo vistosos que quedan no debuxo, non polo problema que resolven. O resultado é coñecido. Os xogadores fan o que se lles pide durante cinco minutos, o adestrador corrixe a berros o mesmo tres veces e o sábado o equipo repite o erro que motivou a sesión. Este artigo propón unha orde de traballo distinta: partir do problema que se ve no partido, convertelo en regras de tarefa, calibrar o espazo e os xogadores, decidir canto dura e canto se descansa, e comprobar ao final se funcionou.

Repasamos que di a investigación sobre o espazo por xogador e as demais restricións, como subir e baixar a dificultade, cando parar o xogo e cando deixalo correr, que indicadores observar e cinco erros de deseño frecuentes. Remata cun exemplo construído paso a paso con números reais e unha lista de comprobación dunha páxina. Onde algo é opinión nosa marcámolo como criterio noso, e o estado da evidencia está contado sen adornos.

Primeiro o problema de xogo, despois o exercicio

A pregunta de partida non é "que exercicio fago hoxe", senón "que problema vin a fin de semana". Un problema de xogo é algo que o equipo non resolve ben cando xoga: perde o balón ao sacalo desde atrás, non atopa o xogador libre entre liñas, chega á área sen xente para rematar, deixa espazo ás súas costas cando perde a pelota. Canto máis concreto, mellor: "perde o balón no seu propio terzo cando o rival presiona con dous" é un problema; "mellorar a saída" é unha intención.

Convén situar o problema nun momento do xogo. Esta clasificación é a habitual no adestramento en España e a ordenación é criterio noso:

• Construción: sacar o balón desde a defensa cara a adiante, con presión ou sen ela.
• Progresión: avanzar entre liñas e gañar metros con pase ou condución, rompendo a presión rival.
• Finalización: crear e aproveitar ocasións, con centros, remates, 1x1 e apoios ao dianteiro.
• Defensa equivalente a cada unha: presionar a saída, defender o espazo entre liñas, protexer a área e os remates.
• Transicións: a reacción inmediata a perder o balón (presión tras perda) ou a recuperalo (primeiro pase, ataque rápido).

Unha vez elixido o momento, escribe o obxectivo nunha frase con tres partes: cando ocorre, que queres que faga o xogador e que información ten que mirar para decidir. Exemplo: "Cando o central recibe con dous rivais preto, queremos que mire antes de recibir e escolla entre pasar ao lateral libre ou romper a presión cun pase ao mediocentro". Se a frase non cabe en dúas liñas, o exercicio terá demasiados obxectivos.

Da idea ás restricións: as pancas do deseño

Un exercicio é, na práctica, un conxunto de restricións que empuxa os xogadores cara a certas solucións sen lles dicir cales. Desde o enfoque baseado en restricións e a dinámica ecolóxica, o xogo reducido e condicionado interprétase como unha ferramenta para que os xogadores descubran solucións coa información real do xogo (Davids e colaboradores, 2013). Non fai falta aceptar toda a teoría para aproveitar o práctico: cada panca cambia o que o xogador percibe e o que lle sae a conta facer.

A táboa resume o recollido na revisión paraugas de Clemente, Afonso e Sarmento (2021), na revisión de Aguiar e colaboradores (2012) e na metaanálise de Clemente e colaboradores (2023). A fila de neutrais e a columna de riscos son criterio noso. Os efectos son direccións medias en estudos moi distintos entre si, non promesas para o teu grupo.

Que se pareza ao partido: representatividade

Cando o exercicio se parece ao que pasa no partido, o aprendido transfírese mellor. A idea ten apoio experimental concreto: nun estudo con oito xogadores de fútbol sala, os pases con receptor predeterminado foron máis regulares que os de partido, mentres que ao aumentar as opcións de acción a regularidade do pase e a súa precisión achegáronse ás da competición (Travassos e colaboradores, 2012). A mostra é pequena e a tarefa é un pase, pero ilustra por que unha fila de pases con orde fixa se ve ben e rende pouco.

Xa o desenvolvemos coas rodas de pase no noso artigo Accións combinativas e rodas de pase en fútbol base, así que aquí só o que serve para deseñar. A proba de representatividade é sinxela: o xogador, ten que mirar un rival ou un compañeiro para decidir? Hai máis dunha solución válida? A acción pode saír mal de verdade? Se a resposta é non ás tres, estás nun exercicio técnico, que pode ser lexítimo como fase de aprendizaxe, pero que non adestra a decisión.

O espazo por xogador: a panca máis potente

Case todos os traballos falan de "área relativa por xogador": os metros cadrados do campo divididos entre os xogadores de campo (sen contar porteiros). É mellor medida que o tamaño do campo en seco, porque un 4x4 en 40x30 m (150 m2 por xogador) non se parece a un 8x8 no mesmo campo (75 m2). Recomendamos anotalo na ficha de cada exercicio.

A metaanálise de Clemente e colaboradores (2023), con 42 estudos sobre xogos reducidos en fútbol, comparou campos pequenos con campos grandes. Nos grandes aumentaron a frecuencia cardíaca (efecto pequeno), o esforzo percibido (moderado), a distancia total (grande) e a distancia a alta velocidade. As aceleracións, desaceleracións, pases e rexates non mostraron diferenzas significativas. As áreas relativas incluídas ían duns 19 m2 por xogador (4x4 en 10x15 m) a uns 334 m2 (11x11). Os autores sinalan que a heteroxeneidade era moi alta e que hai indicios de sesgo de publicación, así que as cifras son orientativas.

A revisión de Rumpf e colaboradores (2025), con 56 estudos, matiza o resultado. Ao expresar o efecto como cambio porcentual da área relativa, non atoparon asociación significativa coa frecuencia cardíaca nin coa carga do xogador, pero si que unha área maior se asociaba con menos toques, rexates e perdas, e con máis posesión. Recollen, doutro estudo, que por debaixo duns 50 m2 por xogador redúcense a distancia e o número de esprints. Recomendan áreas máis pequenas para aumentar a implicación técnica dos novos, e vixiar a relación traballo-descanso nos que están medrando. Dos 56 estudos, 32 tiñan sesgo moderado e 24 grave.

En categorías de formación hai dous traballos útiles. Olthof e colaboradores (2018) fixeron xogar 4x4 máis porteiros a xogadores de elite sub-13, sub-15, sub-17 e sub-19 en dous campos: un de 40x30 m (120 m2 por xogador) e outro derivado das dimensións do partido, de 68x47 m (320 m2 por xogador). No grande subiu o rendemento físico, aumentaron as distancias entre equipos e dentro do equipo, e a variabilidade táctica. Castellano e colaboradores (2017) puxeron a 14 rapaces sub-13 e 14 sub-14 a xogar 7x7 en campos de 60, 50, 40 e 30 m de longo por 40 m de ancho: ao alongar o campo creceron o longo do equipo, a área efectiva e a distancia entre os centros de ambos equipos, case sen cambio de ancho. Os sub-13 cambiaron máis a súa forma de agruparse, o que podería indicar que os máis pequenos dependen máis do espazo que lles damos.

En adultos afeccionados, Rampinini e colaboradores (2007) mediron o efecto combinado de formato, tamaño e alento do adestrador. Un 6x6 en campo pequeno sen alento deu o 84 % da FC máxima, 3,4 mmol/l de lactato e un esforzo percibido de 4,8 sobre 10; un 3x3 en campo maior con alento chegou ao 91 %, 6,5 mmol/l e 7,2. É un bo exemplo de que formato, espazo e voz do adestrador se suman, pero non se pode trasladar directamente a nenos.

Con todo isto, esta é a nosa proposta de rangos de partida. Non está validada por idades e é criterio noso: construímola a partir dos rangos usados nos estudos anteriores e das dimensións dos exercicios da libraría de Linkalde.

Exemplos da libraría de Linkalde dentro deses rangos: un 4x2 en 12x12 m son uns 24 m2 por xogador; un 4x4 en 15x15 m, uns 28; un 4x4 con dous comodíns en 25x25 m, uns 63; un 4x4 con catro miniporterías en 40x30 m, 150. Úsaos como punto de partida e observa o grupo: se en dous minutos todos tocan e deciden, o espazo está ben; se ninguén chega a ningures, axusta.

Límites da evidencia. A revisión paraugas de 2021 valorou as revisións coa ferramenta AMSTAR-2: cinco quedaron en confianza criticamente baixa e sete en baixa, ningunha en moderada ou alta, e case todos os estudos orixinais non eran aleatorizados. Gran parte dos datos fisiolóxicos vén de adultos e de futbolistas masculinos, e de sesións illadas, non de tempadas de adestramento. Tratamos os rangos como hipóteses de traballo que se comproban co teu grupo.

Xogadores, regras e porterías

O número de xogadores e a relación numérica van da man do espazo. A revisión de Aguiar e colaboradores (2012) recolle que, con menos xogadores, sobe a FC e o esforzo percibido e aumentan as accións técnicas, con porcentaxes de FC máxima de entre o 88 e o 91 % en 2x2 e entre o 83 e o 87 % en 6x6. A conclusión práctica é que un 3x3 dá máis tarefas por neno que un 7x7, pero tamén máis esixencia física por serie.

Coas regras, a norma de ouro é que cada unha debe empuxar cara ao comportamento que buscas e non cara a outro. Segundo a revisión paraugas, limitar os toques sube o lactato e o esforzo percibido, e o límite extremo dun toque reduce o acerto no pase. Un estudo con futbolistas semiprofesionais adultos (Casamichana e colaboradores, 2014) atopou algo curioso: en 6x6 durante 12 minutos con xogo libre, a distancia percorrida caeu un 10 % entre a primeira e a segunda metade da serie e a relación traballo-descanso baixou, mentres que coa limitación a dous toques a intensidade mantívose e ata subiu a FC. É unha mostra pequena (12 xogadores), pero lembra que as regras condicionan o ritmo, non só a técnica.

Os porteiros e as porterías cambian o significado do exercicio. A mesma revisión recolle que xogar con porteiro reduce a carga externa e pode reducir o acerto dos pases, e que os xogos con porterías pequenas ou de posesión elevan máis a resposta fisiolóxica. Decide se precisas porteiro porque é protagonista da tarefa (saída de balón, 1x1 defensivo) e non por costume.

A voz tamén é unha restrición. Rampinini e colaboradores (2007) e a revisión paraugas coinciden en que o alento do adestrador sube a FC e o esforzo percibido. Se buscas calidade na decisión, anima con calma; se buscas intensidade, a voz axuda, pero conta como carga.

Subir e baixar a dificultade sen cambiar de exercicio

Un bo exercicio non se descarta cando é difícil ou fácil: axústase. Ter preparada a progresión (máis difícil) e a regresión (máis fácil) evita que a sesión se rompa aos cinco minutos. Cambia unha soa panca cada vez para saber que produciu o efecto.

As porcentaxes son criterio noso: ningunha fonte que abrimos prescribe canto cambiar. Empeza polo 10 % e observa. Se no primeiro minuto o grupo xa fai o que buscas sen esforzo, sube a dificultade; se en tres minutos ninguén logra a acción, báixaa.

Volume e descanso: series, pausas e calidade

A carga dun xogo reducido depende tanto de como o organices no tempo como do formato. A revisión de Aguiar recolle que o xogo continuo produce máis FC que o intermitente e que unha serie de 2 minutos produciu menos FC que series de 4 e 6 minutos. Segundo a revisión paraugas, os bloques longos baixan a FC e os períodos de recuperación máis longos asociáronse con máis pases totais e acertados. E o estudo de Casamichana e colaboradores (2014) mostrou que, en 12 minutos continuos, a distancia e a carga baixaron na segunda metade con xogo libre.

A nosa proposta de partida, criterio noso e non unha prescrición validada: series de 3 a 5 minutos, descanso de 60 a 90 segundos con auga, entre 3 e 4 series para un obxectivo táctico, e series máis curtas (2 a 3 minutos) con nenos de 6 a 10 anos ou cando se busca intensidade. Cunha relación traballo-descanso de entre 2:1 e 4:1 o grupo chega a cada serie coa cabeza fresca para decidir. Se o obxectivo é táctico, vixía a calidade da decisión máis ca a fatiga: cando os erros empezan a vir por cansazo, a serie debeu acabar antes.

Un aviso sobre o rendemento físico. Unha revisión de Clemente e colaboradores (2021) con seis estudos en xogadores novos de 14 a 16 anos (xogos de 2x2 a 4x4 en campos de entre 18x30 e 40x30 m) concluíu que o adestramento con xogos reducidos produciu menos mellora do esprint que o adestramento interválico de carreira, e que os campos pequenos limitan o espazo de esprint. É unha boa razón para non esperar que os xogos reducidos o resolvan todo e para completar con traballo específico de velocidade cando faga falta.

Coaching durante a tarefa: parar ou deixar xogar

Deseñar ben é a metade; a outra metade é como intervés. Unha regra práctica, criterio noso: deixa xogar mentres os erros sexan distintos e os xogadores estean resolvendo; para o xogo só cando haxa un erro repetido por varios, un risco de lesión ou unha confusión da regra. Conxela como moito dúas veces por serie e non máis de 20 a 30 segundos cada vez.

Cando conxeles, non corrixas coa solución: pregunta. As preguntas guiadas funcionan porque o xogador ten que mirar a situación outra vez e verbalizar o que viu. Algunhas que serven para case calquera tarefa:

• Que viches antes de recibir? Onde estaba o rival máis próximo?
• Quen estaba libre nese momento? Como o terías visto antes?
• Se o rival fai isto, que outra opción tiñas?
• Cando perdemos o balón, que fixo cada un nos dous primeiros segundos?
• Que cambiarías para que o compañeiro teña máis tempo?

Despois da pregunta, volve poñer o xogo en marcha na mesma situación e observa se cambia algo. Se non cambia, o problema pode ser de deseño e non de comprensión: revisa o espazo, os xogadores ou as regras antes de insistir.

Como saber se o exercicio funcionou

Un exercicio funcionou cando se ve o comportamento que buscabas e o grupo puido repetilo con calidade. Para non depender da intuición, elixe dous ou tres indicadores observables antes de empezar e anótaos, cun caderno ou coa axuda dun segundo adestrador.

• Frecuencia: cantas veces ocorre a acción obxectivo por serie (por exemplo, entradas á zona de finalización con control).
• Éxito: que porcentaxe de intentos sae ben. Entre o 40 e o 75 % adoita indicar un bo nivel de dificultade; fóra dese rango, axusta (criterio noso).
• Reparto: cantos xogadores interveñen e se algún neno non toca.
• Zona da perda: onde perden o balón (propio terzo, zona de creación, final).
• Tempo de reacción: segundos que tardan en reorganizarse tras perder ou recuperar.
• Percepción do grupo: pregunta como de difícil lles pareceu, do 1 ao 5, e se entenderon a regra.

E compáraos co partido: se durante as dúas semanas seguintes aparece o traballado en situacións reais, o deseño cumpriu. Se só aparece no exercicio, a tarefa parécese pouco ao xogo ou falta continuidade no adestramento.

Cinco erros de deseño frecuentes

1. Espazo mal calibrado. Demasiado grande para o obxectivo: córrese moito, decídese pouco e o balón perdese de lonxe. Demasiado pequeno: pases forzados e duelos sen solución. Calcula sempre os metros por xogador.
2. Demasiadas regras. Catro normas á vez bloquean o xogo e obrigan a parar cada medio minuto. Mellor unha regra principal e unha secundaria.
3. Sen obxectivo claro. Sen unha frase de obxectivo, o adestrador non sabe que corrixir e os xogadores non saben que se espera deles. Escribe a frase antes de montar os conos.
4. Sen transicións. Se ao perder o balón non cambia nada (volve empezarse desde un cono), adéstrase o que non ocorre no partido. Fai que perder e recuperar teñan consecuencias.
5. O mesmo exercicio para todas as idades. Cambian a capacidade de procesar información, a resistencia e o tamaño. Un 5x5 en 40x30 m serve distinto a un benxamín e a un cadete: axusta o espazo, as regras e o tempo.

Adaptar o deseño á idade

A medida que medran, os xogadores teñen máis capacidade para atender a varios elementos e unha mellor condición física. O traballo con sub-13 e sub-14 de Castellano e colaboradores (2017) suxire que os máis pequenos modifican máis a súa organización colectiva ante cambios do espazo, polo que convén facer cambios graduais. O noso criterio: con 6 a 10 anos, unha idea, tarefas curtas, campos pequenos e moitos toques; de 10 a 13, dúas ideas e primeiras relacións numéricas con opcións de decisión; de 14 en diante, transicións, presión e espazos maiores con control de carga.

Estes catro exercicios da libraría mostran a progresión de espazo e de relación numérica ao longo das idades. Fíxate en como cambian os metros por xogador, a presenza de comodíns e o tipo de obxectivo.

Un exemplo construído paso a paso

Equipo infantil (12 a 14 anos), 16 xogadores no adestramento. Observación do último partido: cando o rival presiona con catro xogadores na nosa saída, a defensa perde o balón no seu terzo.

Paso 1. Problema e obxectivo

Momento: construción. Obxectivo: "cando o rival presiona con catro, queremos que a defensa e os mediocentros atopen un pase que supere a presión e chegue aos dianteiros con control". Indicador principal: entradas controladas na zona final por serie.

Paso 2. Xogadores e relación numérica

Equipo con balón: un porteiro, catro defensas e dous mediocentros (sete). Rivais presionando: catro. Dous dianteiros neutrais agardan na zona de destino. Sen contar porteiros hai 6 + 4 + 2 = 12 xogadores no campo. É unha superioridade moderada (6 contra 4 na zona de saída, máis o porteiro) que dá opcións sen regalar a solución.

Paso 3. Espazo

Campo de 40x32 m (1.280 m2) cunha zona de destino de 8 m de fondo no lado contrario. Área por xogador: 1.280 entre 12, uns 107 m2. Está no centro do noso rango para 12 a 14 anos (60 a 120) e deixa espazo para que haxa tempo de decisión, pero non para esconderse.

Paso 4. Regras e puntuación

Unha regra principal: o equipo con balón suma un punto cada vez que un pase chega a un dianteiro neutral dentro da zona de destino e este controla. Unha regra secundaria: se os presionadores rouban, teñen oito segundos para tirar á portería que defende o porteiro; se non tiran, volven á presión. Así hai transición real: perder ten un custo e recuperar dá un premio.

Paso 5. Tempo e descanso

Catro series de 4 minutos con 90 segundos de descanso: uns 2,7 a 1 de relación traballo-descanso e 16 minutos de traballo. Cámbianse presionadores e atacantes cada serie para que todos vivan os dous roles.

Paso 6. Progresión e regresión

Se na primeira serie o equipo supera o 75 % de intentos exitosos, reduce o campo a 36x30 m (90 m2 por xogador) ou quita o segundo dianteiro neutral. Se non chega ao 40 %, engade un comodín ou alonga o campo a 44 m. Un só cambio por serie.

Paso 7. Coaching e avaliación

Deixa xogar a primeira metade de cada serie. Conxela como moito dúas veces por serie e pregunta: que viches antes de recibir?, onde estaba o home libre? Anota por serie: intentos, entradas controladas, perdas no propio terzo e tempo medio ata o primeiro pase. Compara co seguinte partido: hai menos perdas na saída?

Lista de comprobación dunha páxina

Antes de saír ao campo, repasa esta lista. Se unha resposta é "non", arranxa o deseño antes da sesión, non durante.

• Obxectivo: podo escribir nunha frase o problema, a acción desexada e a información que o xogador debe mirar.
• Momento do xogo: sei se é construción, progresión, finalización, defensa ou transición, e a tarefa respéitao.
• Representatividade: hai rival e compañeiros reais, máis dunha solución válida e consecuencias ao perder ou recuperar.
• Xogadores: coñezo o número por equipo, os comodíns e os neutrais, e todos teñen tarefa.
• Espazo: calculei os metros cadrados por xogador de campo e encaixa coa idade e o obxectivo.
• Regras: unha principal e, como moito, unha secundaria, e podo explicalas en menos dun minuto.
• Puntuación: premia o que busco e non o contrario; hai unha transición con custo.
• Tempo: series de 3 a 5 minutos, descanso con auga, número de series coherente co obxectivo.
• Dificultade: teño preparada unha regresión e unha progresión cunha soa panca cada unha.
• Coaching: sei que vou mirar, cando pararei como moito e que preguntas farei.
• Avaliación: elixín dous ou tres indicadores e teño onde anotalos.
• Idade: axustei espazo, regras e duración ao grupo concreto, non a unha idade xenérica.

Sobre as fontes en español. Moita metodoloxía de adestramento en España parte da periodización táctica. Unha revisión sistemática de Afonso e colaboradores (2020) non atopou ningún estudo experimental que a avalíe e conclúe que é prematuro darlle respaldo científico, aínda que admite que o concepto é interesante. Por iso baseamos este artigo en estudos de xogos reducidos, e recomendamos ler con ollo crítico calquera material que presente un método como probado. A revisión de Abad Robles e colaboradores (2019) coincide no práctico: a planificación e a organización dos xogos reducidos determinan se cumpren os obxectivos físicos ou tácticos.