Accións combinativas e rodas de pase en fútbol base: parede, terceiro home e xogo combinado

Que son a parede, o terceiro home e o desdobramento, que poden facer os nenos e os mozos a cada idade, que achegan e que límites teñen as rodas de pase, e como convertelas en xogo paso a paso, con preguntas, erros, forma de medir e unha progresión de catro sesións.

Linkalde · 2026-10-31

Case todos os adestradores montaron algunha vez unha roda de pases: catro ou cinco ringleiras, un balón que vai e vén, parede e á cola. Vese bonito, os cativos móvense, hai ritmo. A pregunta incómoda é a de sempre: ese xesto aparece despois no partido, cun rival que molesta e un compañeiro que non está onde esperabas? Este artigo axúdache a ensinar as accións combinativas (a parede, o terceiro home, o desdobramento e compañía) sen tirar a roda de pases ao lixo, pero sen quedar só nela.

Repasamos que é cada acción, que poden facer os nenos de 8 a 12 anos e que os de 13 a 18, que di a investigación sobre exercicios sen oposición fronte a xogos, como converter unha roda nun xogo paso a paso, que preguntar durante a práctica e como medir se de verdade avanzan. Ao final tes unha progresión de catro sesións por franxa de idade e unha lista de comprobación. Onde algo é opinión nosa e non un resultado de estudo, dicímolo como «criterio noso».

Que son as accións combinativas

Unha acción combinativa é unha secuencia de dous ou máis xogadores que se coordinan para superar un rival: un pasa, outro móvese para ofrecer unha solución e o balón volve avanzar. A definición serve a calquera idade; o que cambia é cantos xogadores interveñen e canta información teñen que ler á vez. A Federación Inglesa describe o combinar, nos seus materiais para adestradores de base, como eliminar rivais mediante o disimulo, a sorpresa e movementos, decisións ou pases pouco habituais, e avisa de que combinar non é sempre pasar cedo, ao lado ou cara atrás.

Estas son as seis accións que convén saber nomear e distinguir (as definicións son as habituais no adestramento en España; a agrupación e a orde son criterio noso):

• Parede (ou un-dous): A pasa a B e desmárcase cara adiante; B devolve de primeira ao espazo que A ocupa. Esixe que A teña un rival ao que superar co pase e que B estea a unha distancia que permita devolver sen control.
• Terceiro home: A pasa a B, pero a devolución non é para A, senón para C, que se moveu mentres o balón viaxaba. Serve cando B está presionado e non pode xirarse: B xoga de apoio e o balón sae cara a outro lado. É a que máis custa, porque C ten que decidir o seu movemento antes de que A pase.
• Desdobramento ou solapamento (overlap): o compañeiro que estaba detrás do portador rebásao por fóra, ofrecendo unha liña de pase e arrastrando o defensor. O portador escolle entre pasar ou seguir.
• Penetración interior ou subsolapamento (underlap): o mesmo, pero quen rebasa faino por dentro. É máis difícil de ver e adoita aparecer máis tarde na formación.
• Cruzamento ou substitución de posicións (takeover): o portador deixa o balón a un compañeiro que vén de fronte ou de lado e ambos cambian de sitio, de modo que o defensor dubida a quen seguir.
• Cambio de orientación: un pase longo ou unha sucesión de pases que leva o balón ao lado débil, onde hai máis espazo. É a combinación a escala de equipo: non fai falta que dous xogadores estean moi preto, senón que tres ou catro lean á vez onde está o espazo.

Con catro delas (parede, terceiro home, desdobramento e cambio de orientación) tes de sobra para unha tempada cun mesmo grupo.

Que poden facer e que non, segundo a idade

Non existe un estudo que fixe a que idade exacta se aprende cada combinación. O que si hai son pistas útiles. Os materiais da Federación Inglesa para o fútbol base sitúan o xogo combinado de forma lenta e tardía: de 5 a 8 anos o foco está na posesión individual (conducir, xirar, protexer) e a maioría dos nenos aínda non están listos para combinar; de 9 a 11 anos combinar con compañeiros gaña peso, pero débese seguir animando a decidir por un mesmo e a desequilibrar con habilidade individual.

Do lado cognitivo, a revisión sistemática de Silva, Conte e Clemente (2020) sobre a toma de decisións en novos deportistas de equipo atopou que os maiores tenden a decidir con máis acerto e a mostrar mellor coñecemento táctico, aínda que os resultados non son uniformes: un estudo non atopou diferenzas relevantes por riba da categoría sub-14. Outro traballo con 16 xogadores de 14 anos dunha canteira española (González-Víllora e colaboradores, 2013) observou que o rendemento de xogo, é dicir, decidir e executar, desenvolvíase antes que o coñecemento específico do xogo, e que decidían mellor do que executaban. Traducido: poden facer cousas antes de saber explicalas, así que non esperes a que o entendan con palabras para poñelos a xogalo.

O que segue é criterio noso, construído sobre estas pistas e sobre a práctica habitual, non unha escala validada. As idades son orientativas: dentro dun mesmo equipo haberá nenos de ritmos de maduración moi distintos, e un de 9 anos que xa le o xogo pode ir por diante doutro de 12.

A táboa describe tendencias, non medidas. Silva e colaboradores lembran que hai poucos estudos comparables, con mostras pequenas, e que as diferenzas por idade dependen do tipo de test. Úsaa como hipótese de partida e axústaa co que vexas no teu grupo.

A roda de pases: que achega e onde se queda curta

Unha roda de pases é unha secuencia fixa na que os xogadores pasan, móvense a un posto determinado e repiten. Ten virtudes reais, e negalo sería inxusto: dá moitas repeticións en pouco tempo, quenta ben, deixa que os nenos aprendan o xesto con éxito e sen medo a un rival, e é doado de organizar con grupos grandes. Para introducir unha parede nova ou para o quecemento, funciona.

O problema comeza cando a roda é todo o contido do adestramento. E aquí a investigación apunta nunha dirección bastante clara, aínda que con matices.

O que din os estudos

O grupo de Duarte Araújo, Keith Davids e Bruno Travassos, da corrente da dinámica ecolóxica, defende que a práctica debe conservar a información que o xogador ten no partido (compañeiros, rivais, balón, portería, tempo e espazo) para que o aprendido se transfira. Chámano deseño representativo. Davids resúmeo para a FIFA dicindo que a práctica debe parecerse ao xogo para que os xogadores aprendan a adaptar a súa habilidade aos problemas que crea o rival, e que convén un equilibrio entre exercicios técnicos e práctica representativa. Na mesma liña, o traballo de Chow e colaboradores (2007) propón modificar as restricións da tarefa (espazo, regras, número de xogadores) para que a decisión e o movemento funcionais xurdan sós.

Nun estudo de fútbol sala (Travassos, Duarte, Vilar, Davids e Araújo, 2012), unha tarefa de pase con moitas opcións parecíase máis ao xogo real, na regularidade da velocidade do balón e na precisión, que outra con pases predeterminados. Foron oito xogadores sénior, de modo que serve para ilustrar o principio, non como proba para base.

Con 16 futbolistas duns 13 anos (Coutinho e colaboradores, 2023) compararon tres tarefas de seis minutos: unha secuencia prescrita de control e pase, unha posesión en cadrado de 5 x 5 m e un 3 contra 3 con dous comodíns. A secuencia prescrita mostrou descensos non significativos en control e decisión de pase, e quedou por debaixo das outras dúas na execución e adecuación do control. Os autores atribúeno a que as tarefas repetitivas e predeterminadas teñen pouca dependencia do contexto, aínda que advirten de que a mostra é pequena, a intervención curta e os efectos modestos.

Santos, Duarte, Davids e Teoldo (2018) engaden unha cautela: mesmo os xogos reducidos deben contrastarse co partido, porque algunhas medidas de coordinación colectiva non se comportan igual a escala pequena. Representativo non significa «xogar a algo cun balón»; significa conservar o que importa do partido.

O que non din: os xogos non gañan sempre

Convén non vender a idea de que os xogos o arranxan todo. Unha revisión con metaanálise (Clemente e colaboradores, 2021) agrupou seis estudos con mozos de menos de 18 anos e atopou que os programas de xogos reducidos melloraban a execución técnica fronte aos grupos de control (tamaño do efecto 0,59, intervalo de confianza de 0,29 a 0,89). Pero ningún dos seis mediu a conduta táctica, a maioría das probas eran pechadas (axilidade, por exemplo) e non de xogo, e a heteroxeneidade dentro dos grupos era alta.

E hai un ensaio pequeno en dirección contraria. Carlsson e colaboradores (2025) repartiron ao chou 17 xogadoras duns 12 anos e medio entre un programa específico de pase e xogos de 3 contra 3 en 16 x 8 m, durante nove sesións de 30 minutos. O programa de pase mellorou a precisión do golpeo co interior do pé nas tres probas; o grupo de xogos non mellorou nas de balón en movemento e empeorou na de balón parado. É un só equipo de alto nivel e non se mediu o rendemento en partido, pero deixa unha idea clara: se o que queres é afinar a precisión do pase, a repetición dirixida funciona e os xogos por si sós non o garanten.

Límites honestos da evidencia. Case todos os traballos citados teñen mostras de entre 8 e 20 xogadores, intervencións moi curtas e probas que non son o partido. A revisión de Silva e colaboradores (2020) si atopou que os programas con xogos reducidos e condicionados parecían mellorar sobre todo as decisións de pase e a súa execución, e que os de pedagoxía non lineal melloraban o pase de forma consistente (non así o regate), pero o conxunto de estudos é pequeno e variado. O que se pode afirmar con prudencia é isto: a técnica illada pule o xesto, a decisión adéstrase onde hai información real e as dúas cousas compleméntanse. A revisión española de Abad, Fernández-Espínola e Giménez (2019) conclúe na mesma liña que o resultado depende de como se organiza o xogo reducido: número de xogadores, espazo, regras, estímulo do adestrador e tempos de traballo e pausa.

Un último exemplo, para non enganarse coa porcentaxe de acerto. Browne e colaboradores (2020) compararon con máis de 7.000 pases de fútbol australiano (non é fútbol, pero ilustra a idea) partidos, simulacións e xogos reducidos. As simulacións de partido parecíanse máis á competición que os xogos reducidos, e os xogos reducidos producían cadeas de tres pases máis consistentemente efectivas, algo que os autores relacionan con decisións de deseño como as superioridades numéricas. Un exercicio pode saír «mellor» que o partido precisamente porque é máis doado. Se todos acertan sempre, probablemente sexa pouco representativo.

Da roda ao xogo: unha progresión en cinco pasos

Esta secuencia é criterio noso, apoiada no principio de manipular as restricións da tarefa (Chow e colaboradores, 2007) e na idea de aumentar as oportunidades de acción (Travassos e colaboradores, 2012). Pódese percorrer nunha soa sesión ou repartir en varias. A regra é sinxela: cada paso engade un elemento do partido cada vez, e non avanzas ata que o grupo resolva o anterior sen que o digas ti.

1. Paso 1, roda pechada. Secuencia fixa, sen oposición, para aprender o patrón (por exemplo, parede e desmarque). Dura poucos minutos. O obxectivo é que todos entendan o movemento.
2. Paso 2, roda con opcións. Rómpese a fixeza: o pasador escolle entre dous ou tres compañeiros ou entre dous tipos de pase (parede ou pase longo). O receptor debe estar atento porque xa non sabe a quen chegará o balón. É o salto máis importante: aparece a decisión.
3. Paso 3, un rival pasivo e logo activo. Un defensor no medio da roda, primeiro limitado a unha zona pequena e sen roubar, despois libre. A parede ten agora sentido: faise para superar a alguén.
4. Paso 4, limitar tempo e espazo. Redúcese o espazo, esíxense dous toques como máximo ou xógase contra reloxo (tres pases en menos de oito segundos). Aquí próbase se o patrón sobrevive á presión.
5. Paso 5, xogo con obxectivo. Un 3 contra 2 ou un 4 contra 2 cara a unha portería ou a dúas zonas, cun punto extra se se consegue unha parede ou un terceiro home. Xa non hai «roda»: hai un partido cunha regra que premia a combinación.

Dous principios para que funcione. Primeiro, variabilidade: cambia a orde dos compañeiros, o lado, a zona do rival, o número de toques. O xogador debe repetir o principio, non o xesto idéntico (é a idea de «repetición sen repetición» que recollen Abad e colaboradores a partir do grupo de Davids). Segundo, o éxito debe custar: se todos acertan sempre, sobe a dificultade; se case ninguén acerta, baixa un paso.

Os dous primeiros son rodas e serven para os pasos 1 e 2; o terceiro introduce a decisión entre combinar ou centrar; o cuarto e o quinto xa teñen rival e obxectivo, e corresponden aos pasos 3 a 5. Mira as idades recomendadas en cada ficha: non todos valen para os máis pequenos.

Como adestralo: puntos de coaching e preguntas

Nunha acción combinativa o difícil non é o pase, senón a coordinación entre quen pasa e quen se move. Por iso o adestrador que fala pouco e pregunta moito adoita sacar máis. Unha das poucas probas a favor é o estudo preliminar de Práxedes e colaboradores (2016): con 18 futbolistas de 10 a 12 anos, un programa de 21 sesións con xogos modificados e preguntas do adestrador mellorou a toma de decisións en pase e regate, e a execución do pase, fronte ao grupo de control. É un traballo pequeno e os propios autores chámano preliminar: tómao como unha boa razón para probar, non como unha garantía.

Preguntas que funcionan (criterio noso)

• Antes de pasar: «Onde está o espazo libre?» «Quen ta pide e quen ta podería pedir?»
• Para a parede: «Cando serve e cando non?» «Que fai o defensor se vou á parede?» «Onde queres recibir a devolución?»
• Para o terceiro home: «Se o teu compañeiro está presionado, que necesita de ti?» «Cando empezas a moverte: antes ou despois do pase?»
• Tras un erro: «Que viches?» e só despois «que outra cousa podías facer?». Evita responder ti.
• Para o grupo: «Que funcionou para gañar o defensor?» e deixa que o expliquen coas súas palabras.

Puntos de coaching breves, que caben nunha pausa de 20 segundos: corpo orientado para ver o campo e o compañeiro (a Federación Inglesa insiste en ensinar as posicións de apoio e a orientación corporal), un primeiro toque que prepare a seguinte acción, mirar antes de recibir e moverse xusto despois de pasar, non quedar mirando o pase. E aplaude o intento de combinar aínda que saia mal: a propia guía inglesa recomenda recoñecer e celebrar os intentos.

Erros frecuentes

• Exercicios estáticos. Se un neno pasa máis tempo esperando na cola que tocando o balón, o exercicio non vale. Reduce as ringleiras e aumenta os balóns.
• Demasiadas ringleiras. Cinco ringleiras con 20 xogadores é loxística, non adestramento. Mellor catro grupos de catro ou cinco, cada un co seu balón e o seu espazo.
• Sen comunicación. Se ninguén fala, ninguén decide. Esixe unha palabra ou un sinal antes do pase («agora», «miña», «xira»). É a forma máis barata de ensinar a pedir un pase.
• Pases sen intención. O balón vai a un compañeiro porque toca, non porque se viu unha vantaxe. Pregunta: «para que pasaches?». Se a resposta é «porque si», non estás adestrando a decisión.
• Rival de cartón. Un defensor pasivo é útil un par de minutos, pero se se queda así a parede non precisa ningún timing. Súbelle a intensidade de forma gradual.
• Corrixir cada fallo ao instante. Con 8 ou 9 anos, o neno que acaba de fallar precisa volver tentalo, non un discurso. Corrixe nas paradas e de un en un.
• Cambiar de exercicio cada cinco minutos. Para consolidar un patrón fan falta varias semanas de repetición con variantes. Mellor menos exercicios e máis profundos.

Como medir se se avanza

Medir ben non esixe tecnoloxía: cunha tarxeta e un lapis ves máis que cun reloxo. O importante é comparar sempre en situacións parecidas ao partido, non só na roda, porque o que aprenderon nunha roda pechada pode non aparecer no xogo. Todo o que segue é criterio noso.

Como ler esa táboa: non hai valores de referencia. Os números só valen para comparar o teu equipo consigo mesmo, no mesmo formato de xogo, dun mes ao seguinte. Se quen conta o fai sempre co mesmo criterio, a tendencia é fiable aínda que haxa algún erro. Non uses estas cifras para comparar nenos entre si nin para decidir quen xoga.

Unha progresión de catro sesións por franxa de idade

É unha proposta nosa, non un protocolo validado. Cada sesión pode ocupar 20 a 30 minutos dun adestramento normal ou ser o tema central en equipos que adestran pouco. A idea é avanzar polos pasos da progresión sen saltar ningún e rematar sempre con xogo. Os pasos entre parénteses remiten aos cinco da sección anterior.

A táboa non son catro sesións soltas, senón un fío: cada unha prepara a seguinte. Se o grupo non resolve un paso, repíteo na sesión seguinte antes de avanzar. Mellor tres semanas da sesión 2 que correr cara ao partido e descubrir que os patróns non aparecen.

Lista de comprobación antes de saír ao campo

• Escollín unha soa acción combinativa para a semana (parede, terceiro home ou desdobramento) e podo explicala nunha frase.
• A roda dura poucos minutos e serve para aprender o patrón, non para encher a sesión.
• Hai máis dunha opción de pase nalgún momento: o xogador ten que decidir.
• Hai un rival, aínda que sexa pasivo ao principio, e sei cando o subirei a activo.
• Todos os nenos teñen balón ou xogan a miúdo; ninguén espera máis dun minuto.
• A sesión remata cun xogo no que a combinación ten premio (un punto extra, unha portería extra).
• Preparei tres preguntas abertas e non as vou responder eu.
• Pido un sinal ou unha palabra antes de pasar.
• Anotarei cantos intentos de combinación hai no xogo final e comparareinos co mes anterior.
• Se case todos acertan sempre, subo a dificultade; se case ninguén acerta, baixo un paso.